جستارهایی درباره «رئالیسم انتقادی» و علوم اجتماعی ۵

محمد جوادفر
۱۶ مرداد ۱۳۹۲

رئالیسم انتقادی و اهمیت مفهوم علم

 
بسی جای شگفتی است که علم؛ چنانکه تجربی، نظام یافته، دقیق و خودانتقادی باشد ـ و رشته هایی مثل فیزیک و شیمی نمونه های آن ـ توافق خاصی در جوامع علمی به نفع آن وجود داشته اما در طرف مقابل این جریان، انسجام اندکی از روش های علم وجود دارد.

 
این توافق در ساحت تجربه گرایی تا جایی است که دامان علوم اجتماعی را به سختی درگیر خود ساخته و حتی رویکردهای متفاوتی که سالهاست از آنان عبور کرده اند، کماکان علوم اجتماعی را بر پایه اندیشه های آمارگرایانه تعین می بخشند.

 
تصلب جریان تجربه گرا در حوزه علومی مانند شیمی و فیزیک اگرچه در این حوزه اندکی توجیه پذیر است، اما بهتر است بدانیم که اولین کسانی که در نقد جریان تجربه گرا در همین حوزه موجه به فراست افتادند و خودانتقادی را مثل کردند فیزیکدانان و شیمدانان قرن نوزدهم بودند. جریان تجربه گرا چنان هژمونی برپا نمود که هنوز هم علم مفهومی ناگسستنی با مفهوم تجربه پیدا کرده  و تطابق علم و آزمون پذیری به ترادف معنوی قرین شده است.

 
در اینصورت نباید اینگونه تصور کرد که تغییر معنای علم یک دعوای لفظی خواهدشد بلکه تغییر در معنای علم پیامد تغییر در مبناست که علم را که روزگاری در چارچوب تعقل و اندیشه برهانی تبیین می نمودند به سطحی از مبنا تنزل پیدا کرده است که علم را در چارچوب تجربه آزمون پذیر قلمداد می کنند.

 
می خواهم این نکته را روشن کنم که مفهوم «علم»، «علوم طبیعی» و «علوم اجتماعی» در قرن هجده و نوزده، در مبنا به اشتراکی رسیده اند که علم را هرگز غیر از تجربه گرایی معرفی نمی کنند و از طرف دیگر غیر علم را به غیر تجربی گرایی تشخص می بخشند. روش در این علوم واحد و صرفا تفاوت در موضوع سبب تفاوت علوم طبیعی از علوم اجتماعی تلقی می شده است یعنی علوم طبیعی، مطالعه طبیعت با روش تجربی و علوم اجتماعی، مطالعه جامعه با روش تجربی.

 
رئالیسم انتقادی با تشکیک در مفهوم تجربی علم و علوم اجتماعی و حتی علوم طبیعی ، معنای علم را از ساحت صرفاً انضمامی به عقلانیت جستجوگر در میدانی اعم از انضمامی و انتزاعی گسترش می دهد، و علم را معنایی واقعیت محور با تکیه بر روشهای تبیینی و تفهمی عرضه می کند که با شناخت گونه های لایه بندی شده در آن ، روش مسیر خود را نمایان می سازد.


ارسال دیدگاه

در صورتی که تمایل دارید با شناسه خود پیام ارسال نمایید،‌
لطفا به حساب کاربری خود وارد شوید .